Uvod:
Kako je ustanička vojska postala moderna srpska armija? Kako se od hajdučkih četa stiglo do školovanih oficira u Francuskoj i Rusiji? U drugoj polovini XIX veka, Srbija prelazi put od revolucionarne kneževine do države koja šalje svoje mladiće na prestižne vojne akademije. U tom procesu, ljudi iz Blaznave, Plaskovca, Ovšišta i Topole ostavili su dubok trag.
Kapetan Mijailo Nadžak – graditelj „moderne“ Karađorđeve vojske
Kapetan Mijailo Nadžak bio je istaknuti ustanik u doba Prvog srpskog ustanka i nosilac čina kapetana u Karađorđevoj vojsci, u vreme kada se ona oblikovala kao modernija, organizovanija vojna sila. Rođen 1767, a umro u prvoj polovini XIX veka, pripada onoj generaciji koja je pravila most između ustaničkih četa i uređene vojne strukture.
Njegova uloga kapetana značila je da je imao poverenje da komanduje, organizuje i disciplinuje vojsku u trenutku kada je Srbiji najviše trebalo reda, sistema i vizije.
Kara Pavle – rodonačelnik Mirosavljevića i saborac ustanika
Kara Pavle iz Plaskovca bio je rodonačelnik porodica Mirosavljević i učesnik u ustancima protiv Turaka s početka XIX veka. Preživeo je Prvi srpski ustanak, ali je poginuo u bici na Ljubiću u toku Drugog srpskog ustanka. Smatra se da je bio jedan od ključnih Karađorđevih saboraca u današnjoj Raškoj oblasti.
Istoričar Drobnjaković navodi da je upravo on glavni „krivac“ za seobu Plaskovčana iz Raške oblasti u Šumadiju – što znači da nije bio samo ratnik, već i čovek odluke, vođa koji je umeo da povede i ljude i porodice u potragu za boljim i bezbednijim životom.
Kapetan Jevrem Vukosavljević – junak srpsko–turskih ratova i prvi Srbin junker u Rusiji
Kapetan Jevrem Vukosavljević (1846–1876) iz Blaznave jedan je od najvećih junaka srpsko–turskih ratova. Osnovnu školu završio je u rodnom selu, a zatim izučio terzijski zanat. Iz Blaznave odlazi u Beograd, gde pokazuje izuzetne vojničke sposobnosti i napreduje do čina narednika. Tu zapravo počinje njegova blistava vojna karijera.
Poslat je u Rusiju, gde je postao prvi Srbin koji je završio čuvenu junkersku školu, a zatim je ostao u ruskoj carskoj službi i došao do čina kapetana. Ipak, čim je Srbija 1876. ušla u rat, vratio se da ratuje za svoju otadžbinu. Poginuo je junački na Čemernici kod Arilja. O njemu je pisao i Žika Marković, a popisan je u Srpskom biografskom rečniku Matice srpske. Njegov život spaja tri sveta – šumadijsko selo, Beograd i rusku carsku akademiju – u jednu jedinstvenu biografiju.
General Milovan S. Pavlović – od Vojkovaca do mesta ministra vojske
General Milovan S. Pavlović (Vojkovci, 13. jul 1842 — Beograd, 1903) rođen je u seoskoj porodici – od oca Sretena zemljoradnika i majke Stanke, rođene Maksimović iz Čumića. Osnovnu školu završio je u Čumiću, gimnaziju u Kragujevcu i Beogradu. U vojsku stupa 1860. godine, u V klasu Artiljerijske škole. Po završetku školovanja, 1865. dobija čin artiljerijskog potporučnika.
Učestvovao je u srpsko–turskim ratovima 1876. i 1877/78. godine, kao komandant Dunavske baterije i komandir baterije u Dunavskom artiljerijskom puku. U srpsko–bugarskom ratu 1885. bio je komandant Timočkog artiljerijskog puka. Obavljao je i dužnost ministra vojnog, a u generala je unapređen pre penzionisanja. Ubijen je u Majskom prevratu 1903. godine.
Bio je nosilac Takovskog krsta i brojnih stranih odlikovanja – od ruskog i austrougarskog cara, kao i rumunskog kralja. Njegova biografija je dokaz da su i iz malih sela pod Rudnikom mogli da izrastu ljudi koji su vodili srpsku vojsku u ključnim istorijskim trenucima.
Jevrem Marković – žrtva političkog previranja posle Topolske bune
Jevrem Marković iz Žabara, rođeni brat Svetozara Markovića, pripadao je Narodnoj radikalnoj stranci. Zbog Topolske bune 1878. godine upao je u nemilost kralja Milana Obrenovića. Osuđen je na smrt i streljan, iako se kasnije pokazalo da je bio nevin.
Jevrem je simbol jedne generacije obrazovanih, politički angažovanih ljudi koji su verovali u ideju pravednije Srbije, ali su platili visoku cenu u dodiru sa interesima vladara i velikih sila. Njegova sudbina podseća da i u miru može biti mučeničkih pogibija.
Tanasije Lukić – „Topolaš“ i pisar bune
Tanasije Lukić iz Zagorice bio je učesnik Topolske bune 1878. godine. Prvo je osuđen na smrt, ali mu je kazna kasnije preinačena u tešku robiju. Bio je vatreni „Topolaš“, pobornik karađorđevićevske političke linije. Poznat je i po tome što je kao vrlo učen čovek pisao raspise i pozive za pomoć topolskim trgovcima i predsednicima seoskih opština.
Živeo je u XIX veku kao primer čoveka koji je istovremeno i „pisar bune“ i politički aktivista. Njegovi zapisi i danas bi mogli da budu dragocen izvor za razumevanje kako su obični ljudi doživljavali velike političke lomove toga vremena.
Jelisaveta Dojkić – bolničarka sa Albanije i Krafa
Jelisaveta Dojkić (1896–1958) iz Topole bila je istaknuta bolničarka u vreme Prvog svetskog rata. Sa srpskom vojskom se povlačila preko Albanije, a svoju dužnost medicinske sestre revnosno je obavljala na Krfu kao jedina Srpkinja medicinska sestra.
Na kraju rata se teško razbolela i oporavljala u Švajcarskoj. Nosilac je Albanske spomenice, a sahranjena je na groblju na Oplencu. Njen život je snažan podsetnik da herojstvo nije samo u jurišu, već i u negovanju ranjenika, podizanju bolesnih i brizi o vojnicima na ivici snage.
Đorđe Karađorđević – princ koji je odbio da bude vladar kvislinške Srbije
Đorđe Karađorđević (1887–1972), najstariji sin tada princa, a potom i kralja Petra I, u oslobodilačkim ratovima i Prvom svetskom ratu istakao se kao hrabar oficir, boreći se rame uz rame sa vojnicima. Međutim, zbog svog temperamenta i sukoba unutar dinastije, posle rata dolazi u situaciju dugotrajne izolacije od javnog života.
U Drugom svetskom ratu, Đorđe odbija da bude knez pronacističke Srbije, što je bio jasan čin patriotskog držanja. Zbog tog stava kasnije stiče izvesno uvažavanje i od posleratnog režima, pa postaje jedini član porodice Karađorđević koji je ostao da živi u Srbiji, kao slobodan i punopravan građanin Jugoslavije. Živeo je u Beogradu, daleko od javnosti, i sahranjen je na Oplencu. Nikada nije imao potomstvo. Njegov životni put nosi i svetlost junaštva i težinu porodičnih i političkih lomova.
Zaključak:
Ova generacija junaka, od kapetana i generala do političkih prvaka i bolničarki, pokazuje kako se Srbija podizala iz pepela ustanaka u red modernih država. Iz malih sela pod Oplencem izlazili su ljudi koji su nosili epolete u Beogradu, Rusiji i Evropi, ali i oni koji su u tamnicama i na gubilištima plaćali cenu svojih ubeđenja. Zajedničko im je da su u prvi plan stavili otadžbinu, a ne lični komoditet.
Autor teksta:Peđa Filipović
Medijski sadržaj broj 3
Naziv projekta:„LEGENDE TOPOLE“
