Uvod:
Oslobodilački ratovi 1912–1918. godine ostavili su dubok trag u svakom selu opštine Topola. Na skoro svakom groblju – spomenik, na svakoj porodičnoj slavi – priča o nekom dedi, pradedi, stricu, koji je prešao Albaniju, stigao do Krfa ili poginuo pre nego što je dočekao slobodu. U ovoj objavi izdvajamo nekoliko ličnosti koje su svojim životom utkale ovu istorijsku epopeju u tkivo našeg kraja.
Mikailo Lakić – solunac sa ordenjem na grudima
Mikailo Lakić (1890 – oko 1954), živeo je 64 godine i pripadao je generaciji solunaca – učesnika oslobodilačkih ratova Srbije od 1912. do 1918. godine. Nosilac je Karađorđeve zvezde sa mačevima, Ordena Belog orla i Albanske spomenice. To znači da je prošao najteži put – od balkanskih ratova, preko povlačenja preko Albanije, do povratka na front i proboja.
Svaki od ovih ordena predstavlja čitav niz bojeva, zima, gladi i ličnih žrtava. U porodičnom predanju, verovatno je ostao kao figura strogog, ali poštovanog pretka čije se ime pominje sa ponosom i tihim poštovanjem.
Sreten Rajković – Sreten Rudnički, četnički vojvoda i pukovnik
Sreten Rajković, poznat i kao Sreten Rudnički (Vojkovci, 8. novembar 1874 — ?), bio je srpski četnički vojvoda i pukovnik pešadije. Posle čina potporučnika (1899), posvetio se nacionalnim ciljevima i među prvima se priključio četničkoj akciji u Makedoniji. U jesen 1904. odlazi zajedno sa vojvodom Gligorovim Sokolovićem i njegovom četom.
Tokom 1905. godine bio je prvi instruktor čuvenog vojvode Jovana Babunskog, koga je učio vojničkim veštinama. Njegove čete prelazile su Vardar lukavstvom: seljake bi slao da pucnjavom namame tursku posadu da napusti most, dok bi četnici, skriveni, most prelazili neprimećeno. Zahvaljujući hrabrosti, veštini i strpljenju, stekao je veliki ugled među narodom, četnicima i vojvodama. U balkanskim i Prvom svetskom ratu napreduje do čina pukovnika i komandanta kosovsko–mitrovačkog vojnog okruga. Nakon penzionisanja živeo je u Skoplju. Njegov put pokazuje koliko je ovaj kraj bio upleten u borbe za oslobođenje Južne Srbije.
Braća Marković – Jovan i Jovica, oficiri iz Jarmenovaca
Jovan Marković bio je potporučnik i učesnik oslobodilačkih ratova Srbije 1912–1918. Njegovo ime uklesano je na spomeniku poginulih ratnika u centru Jarmenovaca – simbol da jedno selo nije zaboravilo svog oficira.
Jovica Marković bio je kapetan i takođe učesnik oslobodilačkih ratova. Nagrađen je Karađorđevom zvezdom, a nakon rata vratio se i živeo u selu. Ta činjenica – da je oficir visokog čina odlučio da se vrati u svoje selo – mnogo govori o sistemu vrednosti toga vremena. Od megdana do njive, od stroja do seoske skupštine – tako su izgledali životi mnogih naših ratnika.
Braća Rajković – Milorad i Života
Milorad Rajković bio je potporučnik i učesnik oslobodilačkih ratova Srbije 1912–1918. Njegovo ime je, kao i kod Jovana Markovića, uklesano na spomeniku poginulih ratnika u centru Jarmenovaca.
Života Rajković imao je čin podnarednika i istako se u ratovima 1912–1918, ali je poginuo u Prvom svetskom ratu. Dok se jedno ime čita na spisku poginulih, drugo se pamti u porodičnom kazivanju kao onaj koji se vratio. Braća Rajković su primer kako su čitave porodice jednim delom ostale na bojnom polju, a drugim se vraćale da nastave život.
Milovan Gavrilović – major i „Kurjak“ koji je čuvao vojsku od prejedanja
Milovan Gavrilović iz Gornje Trnave bio je major i učesnik oslobođilačkih ratova 1912–1918. Bio je ugledan građanin i lični prijatelj kralja Aleksandra Karađorđevića Ujedinitelja. U Prvom svetskom ratu pokazao je ogromno junaštvo i dobio više odlikovanja.
Posebno je ostao upamćen po tome što je posle povlačenja preko Albanije, kada je vojska stigla u bezbednije uslove i bolju ishranu, strogo vodio računa da se vojnici pod njegovom komandom ne prejedu nakon meseci gladi i iscrpljenosti – jer je mnogo vojnika tada stradalo upravo zbog naglog obilja hrane. Zbog svoje oštrine i instinkta za preživljavanje, nosio je nadimak „Kurjak“. U Drugom svetskom ratu ostao je upamćen i po tome što je štitio stanovništvo Gornje Trnave od stradanja.
Kapetan Mikailo Simić – oslobodilac Kragujevca i emigrant u Francuskoj
Kapetan Mikailo Simić rođen je 1886. godine u Rajkovcu, a umro 1964. u Sen Ultenu kod Meca u Francuskoj. U Prvom svetskom ratu istakao se kao oficir i stekao čin kapetana. Ostao je upamćen kao oslobodilac Kragujevca 1918. godine, zbog čega je grad u znak zahvalnosti jednoj ulici dao njegovo ime.
Drugi svetski rat dočekao je takođe kao vojnik. Krajem aprila 1941, po završetku Aprilskog rata, zarobljen je i poslat u logor Oflag kod Osnabrika u Nemačkoj, namenjen oficirima kraljevske vojske. Posle rata odlučio je da živi u emigraciji. Njegov život je priča o čoveku koji je oslobađao gradove, preživljavao logore i na kraju svoj mir potražio daleko od zavičaja.
Radomir Mihajlović – učitelj i potpukovnik iz Uriševaca
Radomir Mihajlović iz Uriševaca bio je oficir potpukovnik i učitelj, nosilac Karađorđeve zvezde i istaknuti ratnik oslobodilačkih ratova Srbije. Posle rata vratio se u selo i uživao veliki ugled kao ratni veteran i prosvetni radnik. O njemu sa velikim divljenjem piše i Dragutin Prokić, koga citira Žika Marković u „Školama života“, a pominje ga i učitelj Miloš N. Jovanović u monografiji „130 leta osnovne škole u Jarmenovcima“.
U njegovoj biografiji spajaju se dve misije – vojna i prosvetiteljska. On je primer čoveka koji je, nakon rata, znao da je budućnost naroda u školama i knjigama, a ne samo u ordenjima.
Velimir Radojević i Spasoje Spasojević – još dva potpukovnika iz jednog malog sela
Velimir Radojević i Spasoje Spasojević, takođe iz Uriševaca, bili su potpukovnici i istaknuti ratnici oslobodilačkih ratova Srbije. Nakon rata vratili su se u svoje selo i uživali ugled kao oficiri i veterani. Bili su nosioci Karađorđeve zvezde i predstavljali su žive spomenike jednog vremena.
Selo Uriševci s pravom nosi epitet „malo selo – tri potpukovnika“, što je retkost i u mnogo većim sredinama. To govori da vojnički poziv nije bio izuzetak, već gotovo pravilo u pojedinim porodicama.
Zaključak:
Ličnosti iz ove objave pokazuju da ratovi 1912–1918 nisu bili samo „velika istorija“ već i porodična sudbina. U svakom selu postoje bar jedan kapetan, jedan potpukovnik, jedan solunac, jedan poginuli i jedan koji se vratio. Čuvajući njihova imena, čuvamo i svest da sloboda nije data jednom za svagda, već je plaćena životima i zdravljem čitavih generacija.
Autor teksta: Peđa Filipović
Medijski sadržaj broj 4
Naziv projekta:„LEGENDE TOPOLE“
